در زنجیره تولید ماهی قزل‌آلا، همه‌چیز از حلقه‌ای آغاز می‌شود که تخم چشم‌زده تولید و برای ادامه چرخه پرورش آماده می‌شود؛ حلقه‌ای راهبردی و کاملاً تخصصی که عملکرد آن بر تامین مطمئن بچه‌ماهی، برنامه‌ریزی مزارع پرورشی و استمرار تولید ملی اثر مستقیم می‌گذارد.
در این میان، یک مجتمع تخصصی تکثیر و تولید در نهاوند با پیشینه‌ای از اواخر دهه ۶۰ و ظرفیت اسمی تولید سالانه ۲۰۰ میلیون عدد تخم چشم‌زده و سابقه ثبت رکورد تولید ۱۰۰ میلیون عدد در سال، از جمله زیرساخت‌هایی است که وضعیت آن مستقیماً به ظرفیت‌های تامین نهاده‌های زیستی کشور پیوند خورده است؛ مرکزی که پس از حدود ۹ سال رکود دوباره به چرخه فعالیت بازگشته، اما در حال حاضر تنها حدود ۱۰ درصد از ظرفیت اسمی آن فعال است.
این فاصله معنادار میان ظرفیت اسمی و سطح فعلی فعالیت، پرسش مهمی را پیش روی متولیان بخش شیلات قرار می‌دهد که چگونه می‌توان زیرساخت‌های مهندسی‌شده، دانش فنی انباشته و سرمایه‌گذاری عظیم صورت‌گرفته در این مرکز تخصصی تکثیر را به چرخه‌ای پایدار، اقتصادی و موثر در سطح ملی تبدیل کرد؟ پاسخی که مستلزم بررسی هم‌زمان وضعیت فنی، رفع موانع بهره‌برداری، تامین سرمایه در گردش و بازتعریف جایگاه این مجموعه در زنجیره ارزش قزل‌آلاست.
این مجتمع تخصصی تکثیر که در اوایل دهه هفتاد پروانه فعالیت رسمی دریافت کرده، ظرفیت اسمی پرورش سالانه یک‌هزار تن ماهی، تولید ۲۰۰ میلیون عدد تخم چشم‌زده و ۸۰ میلیون قطعه بچه‌ماهی حد واسط را داراست؛ ظرفیت‌هایی که بازفعال‌سازی کامل آن‌ها، سهم بسزایی در خودکفایی کشور در حوزه تامین نهاده‌های اولیه آبزی‌پروری خواهد داشت.
اهمیت حلقه تخصصی تکثیر در زنجیره ارزش قزل‌آلا
در صنعت آبزی‌پروری، تخم چشم‌زده و بچه‌ماهی نهاده‌های پایه و بنیادین تولید هستند و کیفیت، سلامت زیستی و استمرار عرضه آن‌ها عملکرد تمام مزارع پرورشی کشور را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد. هرگونه نوسان یا وابستگی در تامین این نهاده‌ها می‌تواند تقویم تولید مزارع را برهم زده و ریسک‌های اقتصادی و بیماری‌زا را بالا ببرد.
از این منظر، مراکز تخصصی تکثیر و مدیریت مولدین جایگاهی فراتر از استخرهای معمول پرورش دارند، توان فنی در انتخاب ژنتیکی مولدین، بهینه‌سازی شرایط لقاح و تفریخ و ارائه بچه‌ماهی با ضریب رشد و سلامت بالا، ضامن پایداری اقتصادی صدها مزرعه خرد و کلان در کشور است؛ قابلیتی که در این مرکز بزرگ نهاوند فراهم بوده و هدایت آن به سمت تولید حداکثری نیازمند تدابیر حمایتی و مدیریتی است.
فعالیت ۱۰ درصدی پس از ۹ سال رکود
مسوول شیلات مدیریت جهاد کشاورزی نهاوند با اشاره به وضعیت این واحد بزرگ تولیدی اظهار کرد: این مرکز راهبردی اصلاح نژاد و تکثیر قزل‌آلا در غرب کشور، پس از حدود ۹ سال رکود به چرخه فعالیت بازگشته است، اما در حال حاضر تنها حدود ۱۰ درصد از توان و ظرفیت آن در مدار تولید قرار دارد.
مصطفی کزازی با تاکید بر ضرورت توجه دستگاه‌های مسوول افزود: لازم است با پیگیری متولیان امر و رفع گره‌های پیش‌رو، زمینه افزایش ضریب بهره‌برداری و رساندن این مرکز به ظرفیت مطلوب تولید فراهم شود.
بررسی‌ها نشان می‌دهد چالش اسمی این واحد تنها خروج از انجماد و بازگشت به کار نبوده، بلکه گذار از احیای اولیه به پایداری اقتصادی و تکمیل زنجیره بهره‌برداری است؛ امری که مستلزم پایش میدانی تجهیزات، بازسازی حوضچه‌ها، به‌روزرسانی گله‌های مولدین و تامین نقدینگی است.
مزیت کم‌نظیر منابع آب گاماسیاب و ضرورت پایش‌های علمی
به گفته مسوول شیلات نهاوند، یکی از مهم‌ترین مولفه‌های راهبردی این مجموعه، دسترسی اختصاصی به جریان آبی سراب و رودخانه گاماسیاب با دبی مصوب ۲ هزار لیتر در ثانیه و دمای مطلوب پایدار بین هشت تا ۱۱ درجه سانتی‌گراد است؛ شرایطی کم‌نظیر که بستری ایده‌آل را برای تکثیر و پرورش ماهیان سردابی پدید می‌آورد.
کزازی با اشاره به اینکه جریان پایدار و کیفیت فیزیکوشیمیایی آب تعیین‌کننده سلامت بیولوژیک مزارع تکثیر است، تصریح کرد: بهره‌برداری از این مزیت طبیعی مستلزم رعایت دقیق الزامات زیست‌محیطی، پایش پیوسته امنیت زیستی در برابر بیماری‌های ویروسی و مدیریت اصولی منابع در چارچوب ظرفیت اکولوژیک منطقه است. همچنین برخورداری از این زیرساخت‌ها، امکان برنامه‌ریزی برای تکثیر و تولید تخم چشم‌زده خارج از فصل متعارف را نیز میسر می‌سازد.
اصلاح نژاد؛ ایجاد ارزش افزوده پایدار در صنعت شیلات
مسوول شیلات نهاوند با بیان اینکه اصلاح نژاد فراتر از افزایش ساده شمارگان تولید است، خاطرنشان کرد: این فرایند یک متدولوژی علمی مبتنی بر گزینش ژنتیکی، کنترل هم‌خونی و ارزیابی صفات برتر نظیر رشد سریع، مقاومت به بیماری و ضریب تبدیل خوراک است. احیای این کارکرد در این مجتمع بزرگ می‌تواند گامی عملیاتی در جهت ارتقای بهره‌وری مزارع قزل‌آلای استان و کشور باشد.
کزازی با اعلام اینکه حدود ۲ هزار میلیارد تومان (۲ همت) حجم سرمایه‌گذاری موجود در این مجموعه تخصصی است، یادآور شد: در صورت فعال‌سازی کامل ظرفیت‌های طراحی‌شده، این واحد به‌تنهایی پتانسیل اشتغال‌زایی مستقیم برای حدود ۴۰ متخصص و کارشناس شیلات و بیش از ۲۵۰ نفر اشتغال غیرمستقیم در زنجیره‌های خدمات، حمل‌ونقل و بازرگانی را دارد.
وی نهاوند را به دلیل ظرفیت‌های گسترده آبزی‌پروری، شهر شیلاتی غیرساحلی کشور توصیف کرد و گفت: ظرفیت بالقوه تولید انواع ماهیان سردابی و گرمابی نهاوند سالانه نزدیک به چهارهزار و ۷۵۰ تن است و در کنار گوشت ماهی، ظرفیت‌های وسیعی برای تولید تخم چشم‌زده، بچه‌ماهی، خوراک اختصاصی و آبزیان زینتی در منطقه وجود دارد.
بازگشت ۲۹ مزرعه راکد شیلات در نهاوند به چرخه تولید
به گفته وی، با پیگیری‌های صورت‌گرفته طی سال‌های اخیر، ۲۹ مزرعه راکد و غیرفعال آبزی‌پروری در شهرستان به چرخه تولید بازگشته‌اند که موجب افزایش یک‌هزار و ۲۰۰ تنی ظرفیت تولید مزارع نهاوند شده است.
مسوول شیلات نهاوند همچنین به سایر حلقه‌های زنجیره ارزش شیلات در شهرستان اشاره کرد و افزود: بهره‌برداری از خطوط تولید خوراک اکسترود قزل‌آلا و میگو در واحدهای صنعتی شهرستان، توسعه مزارع گردشگری و بوم‌گردی شیلاتی و گسترش پایانه‌های صادراتی از جمله اقداماتی است که جایگاه شیلاتی نهاوند را تقویت کرده است؛ به طوری که تنها از یک مبدا تولیدی و فرآوری در حوزه گاماسیاب، در سال ۱۴۰۴ بیش از ۲ هزار تن ماهی و ۴۰ تن خاویار قزل‌آلا به بازارهای هدف صادر شده است.
کزازی تاکید کرد: رساندن این مرکز بزرگ تکثیر به تراز تولید ملی، مستلزم ترسیم نقشه راه مرحله‌بندی‌شده، ارزیابی دقیق فنی، تزریق سرمایه در گردش و هماهنگی میان‌بخشی دستگاه‌های اجرایی است تا سرمایه‌گذاری عظیم انجام‌شده به ثمر نشسته و بخشی از نیاز راهبردی کشور به نهاده‌های زیستی شیلات پاسخ داده شود.
