بیرجند – خراسان جنوبی با توسعه آبزی‌پروری نوین، کسب رتبه نخست کشور در تولید زالوی طبی و رتبه سوم پرورش تیلاپیا، جایگاه خود را در صنعت شیلات کشور تقویت کرده است.
شاید در نگاه نخست، پرورش ماهی و توسعه فعالیت‌های شیلاتی با استانی مانند خراسان جنوبی که سال‌هاست با خشکسالی، کاهش بارندگی و محدودیت منابع آبی دست‌وپنجه نرم می‌کند، چندان همخوان به نظر نرسد، اما تغییر رویکرد در بخش کشاورزی و حرکت به سمت فناوری‌های نوین نشان داده است که حتی در مناطق کم‌آب نیز می‌توان از ظرفیت آبزی‌پروری برای تولید، اشتغال و ایجاد ارزش افزوده استفاده کرد.
خراسان جنوبی در سال‌های اخیر با عبور از شیوه‌های سنتی، استفاده از سیستم‌های مداربسته و بازچرخانی آب، شناسایی منابع آبی غیرمتعارف و جذب سرمایه‌گذاران، فصل تازه‌ای را در حوزه شیلات رقم زده است؛ رویکردی که نتیجه آن افزایش تنوع تولیدات آبزی، شکل‌گیری واحدهای جدید و قرار گرفتن استان در جمع تولیدکنندگان برتر برخی محصولات شیلاتی کشور بوده است.
در این میان، تولید زالوی طبی به یکی از مزیت‌های شاخص خراسان جنوبی تبدیل شده و استان با تولید سالانه یک میلیون و ۳۰۰ هزار نخ، رتبه نخست کشور را در اختیار دارد.
پرورش تیلاپیا نیز با کسب رتبه سوم کشور، از دیگر ظرفیت‌های رو به رشد استان به شمار می‌رود؛ ظرفیتی که با توسعه واحدهای مداربسته، رفع موانع و ورود سرمایه‌گذاران جدید می‌تواند سهم بیشتری در اقتصاد کشاورزی استان داشته باشد.
توسعه شیلات در خراسان جنوبی تنها به افزایش تولید محدود نمانده و برنامه‌هایی برای احیای واحدهای راکد، استفاده از منابع آبی غیرمتعارف، توسعه فرآوری و بسته‌بندی، ارتباط با مراکز دانشگاهی و ورود بخش خصوصی در حال اجراست؛ اقداماتی که می‌تواند آبزی‌پروری را از یک فعالیت مکمل به یکی از ظرفیت‌های مهم اقتصادی استان تبدیل کند.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی، در گفت‌وگویی درباره ظرفیت‌ها، اقدامات و برنامه‌های این بخش اظهار کرد: اکنون ۸۰۳ باب استخر دو منظوره پرورش ماهی گرم‌آبی، سردآبی و تیلاپیا در خراسان جنوبی وجود دارد که بخشی از ظرفیت قابل توجه استان در حوزه آبزی‌پروری را تشکیل می‌دهد.
محسن اسفندیاری افزود: در کنار این استخرها، ۱۰ واحد گلخانه پرورش ماهی تیلاپیا به صورت مداربسته در استان وجود دارد که ۶ واحد فعال و چهار واحد دیگر در حال تاسیس است.
وی ادامه داد: ۱۲ واحد تولید ماهی زینتی و ۵۲ واحد پرورش زالوی طبی نیز در استان فعالیت دارند و ۲ کارگاه فرآوری و بسته‌بندی محصولات شیلاتی با ظرفیت ۴۰۰ تن ایجاد شده است.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی میزان تولید سالانه گوشت سفید در استان را چهار هزار و ۵۰۰ تن اعلام کرد و گفت: این میزان شامل ماهیان کپور، آمور، قزل‌آلا و تیلاپیاست و علاوه بر آن، سالانه یک میلیون و ۹۸۰ هزار قطعه ماهی زینتی و یک میلیون و ۳۰۰ هزار نخ زالوی طبی در استان تولید می‌شود.
وی با اشاره به رتبه‌های کشوری خراسان جنوبی در حوزه شیلات بیان کرد: استان در تولید زالوی طبی رتبه نخست کشور، در پرورش ماهی تیلاپیا رتبه سوم و در پرورش ماهیان گرم‌آبی مانند کپور و آمور رتبه دهم کشور را دارد.
توسعه شیلات با وجود محدودیت منابع آب
اسفندیاری با بیان اینکه محدودیت منابع آبی یکی از مهمترین چالش‌های بخش کشاورزی استان است، گفت: تلاش شده توسعه شیلات بر پایه روش‌هایی انجام شود که کمترین فشار را بر منابع آب وارد کند.
وی افزود: حرکت از روش‌های سنتی به سمت سیستم‌های مداربسته، بازچرخانی آب و مدیریت هوشمند منابع آبی از جمله سیاست‌هایی است که در توسعه آبزی‌پروری استان دنبال می‌شود.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی اظهار کرد: این روش‌ها علاوه بر کاهش مصرف آب، امکان توسعه فعالیت‌های شیلاتی را در مناطقی که با محدودیت منابع آب مواجه هستند، فراهم می‌کند.
وی یکی از اقدامات انجام شده برای توسعه شیلات را شناسایی منابع آبی غیرمتعارف عنوان کرد و گفت: تاکنون ۲۳۶ منبع آبی غیرمتعارف با دبی مجموع چهار هزار و ۸۰۰ لیتر بر ثانیه مطالعه و شناسایی شده است.
اسفندیاری ادامه داد: این منابع در صورت فراهم شدن زیرساخت‌های لازم می‌توانند ظرفیت مناسبی برای توسعه واحدهای آبزی‌پروری ایجاد کنند و زمینه ورود سرمایه‌گذاران به این بخش را افزایش دهند.
وی افزود: استفاده از منابع آبی غیرمتعارف در کنار سیستم‌های مداربسته می‌تواند به ایجاد الگویی متناسب با شرایط اقلیمی خراسان جنوبی کمک کند؛ الگویی که در آن افزایش تولید الزاماً به معنای افزایش مصرف آب نیست.
تیلاپیا و زالوی طبی؛ دو مزیت شیلاتی استان
پرورش ماهی تیلاپیا یکی از محورهای مورد توجه در برنامه‌های شیلاتی خراسان جنوبی است؛ گونه‌ای که استان در زمینه تولید آن رتبه سوم کشور را در اختیار دارد.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی گفت: برای توسعه پرورش تیلاپیا، پیگیری رفع محدودیت‌های موجود از طریق کمیسیون اصل ۹۰ مجلس شورای اسلامی انجام شده است.
وی افزود: همچنین برای نخستین بار خط اعتباری ملی برای توسعه شیلات استان از سازمان شیلات ایران پیگیری و ایجاد شد که در قالب آن، امکان‌سنجی پرورش آرتمیا، میگو و تیلاپیا نیز مورد توجه قرار گرفته است.
اسفندیاری ادامه داد: توسعه پرورش تیلاپیا در سیستم‌های مداربسته می‌تواند یکی از مسیرهای مناسب برای افزایش تولید آبزیان در استان باشد، چرا که در این شیوه مصرف آب به شکل قابل توجهی مدیریت می‌شود.
توسعه شیلات در خراسان جنوبی تنها به احداث واحدهای جدید محدود نشده و احیای ظرفیت‌های غیرفعال نیز در دستور کار قرار گرفته است.
وی بیان کرد: بیش از ۲۰ واحد راکد شیلاتی با استفاده از تسهیلات نهادهای حمایتی احیا شده و دوباره به چرخه تولید بازگشته‌اند.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی افزود: احیای این واحدها علاوه بر افزایش تولید، موجب استفاده مجدد از سرمایه‌گذاری‌های انجام شده و حفظ ظرفیت اشتغال موجود می‌شود.
وی همچنین از تلاش برای تقویت ارتباط میان مراکز علمی و بخش تولید خبر داد و گفت: ایجاد مجتمع تحقیقاتی و آموزشی پرورش ماهی تیلاپیا با همکاری دانشگاه آزاد اسلامی بیرجند در دستور کار قرار گرفته است.
اسفندیاری عنوان کرد: این مجتمع می‌تواند در زمینه آموزش، تحقیقات کاربردی، انتقال دانش فنی و ارتقای روش‌های تولید نقش مهمی داشته باشد و به ارتباط بیشتر میان دانشگاه و تولیدکنندگان کمک کند.
سرمایه‌گذاری و تکمیل زنجیره تولید
در کنار ظرفیت‌های موجود، ورود سرمایه‌گذاران بخش خصوصی یکی از موضوعاتی است که می‌تواند روند توسعه شیلات استان را سرعت ببخشد.
وی گفت: تاکنون ۱۰ سرمایه‌گذار از داخل و خارج استان برای سرمایه‌گذاری در بخش شیلات جذب شده‌اند و مذاکرات برای اجرای طرح‌های جدید ادامه دارد.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی افزود: قرارداد سرمایه‌گذاری بخش خصوصی با شهرداری سربیشه برای احداث واحد پرورش ماهی سردآبی با ظرفیت ۱۰۰ تن در حال انعقاد است.
وی ادامه داد: همچنین قرارداد سرمایه‌گذاری با شرکت آب و فاضلاب استان برای توسعه آبزی‌پروری در پساب تصفیه‌خانه آب شرب بیرجند در حال پیگیری است.
اسفندیاری عنوان کرد: استفاده از ظرفیت پساب تصفیه‌شده، در صورت رعایت استانداردهای بهداشتی و زیست‌محیطی، می‌تواند یکی از راهکارهای استفاده بهینه از منابع آب و توسعه فعالیت‌های شیلاتی باشد.
افزایش تولید به تنهایی نمی‌تواند تضمین‌کننده رونق اقتصادی بخش شیلات باشد و تکمیل حلقه‌های پس از تولید، از فرآوری و بسته‌بندی تا بازاررسانی، اهمیت زیادی دارد.
اکنون ۲ کارگاه فرآوری و بسته‌بندی با ظرفیت ۴۰۰ تن در خراسان جنوبی فعال است، اما با افزایش تولید، توسعه این زیرساخت‌ها نیز ضروری خواهد بود.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی گفت: استان ظرفیت مناسبی برای حضور محصولات شیلاتی در بازارهای خارج از استان و حتی بازارهای صادراتی دارد و برای تحقق این هدف باید زنجیره تولید، فرآوری، بسته‌بندی و بازاررسانی تکمیل شود.
وی افزود: تولید زالوی طبی، ماهیان زینتی و انواع ماهی خوراکی از جمله ظرفیت‌هایی است که می‌تواند در صورت توسعه زیرساخت‌ها، ارزش افزوده بیشتری برای استان ایجاد کند.
آنچه امروز در حوزه شیلات خراسان جنوبی در حال شکل‌گیری است، تنها افزایش تعداد استخرها و واحدهای تولیدی نیست؛ بلکه تلاشی برای ایجاد الگویی متناسب با شرایط اقلیمی استان است؛ الگویی که در آن فناوری، مدیریت منابع آب، سرمایه‌گذاری و دانش فنی در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند.
استانی که با محدودیت منابع آبی روبه‌روست، اکنون در تولید زالوی طبی رتبه نخست کشور و در پرورش تیلاپیا رتبه سوم را در اختیار دارد و سالانه چهار هزار و ۵۰۰ تن گوشت سفید تولید می‌کند؛ ظرفیتی که نشان می‌دهد آبزی‌پروری می‌تواند در مناطق کم‌آب نیز به یک فعالیت اقتصادی قابل اتکا تبدیل شود.
تداوم این مسیر به توسعه سیستم‌های مداربسته، استفاده اصولی از منابع آبی غیرمتعارف، حمایت از سرمایه‌گذاران، احیای واحدهای غیرفعال و تکمیل زنجیره فرآوری و بازاررسانی نیاز دارد؛ مسیری که در صورت تحقق می‌تواند آبزی‌پروری را به یکی از ظرفیت‌های مهم اشتغال و اقتصاد خراسان جنوبی تبدیل کند.
